Cách làm cho tốt lúa (Amelíorations des riz) – Đông Dương tạp chí, số 38, ngày 5/2/1914 của T.S.P.L.C

Cách làm cho tốt lúa

(Amelíorations des riz)

Đông Dương tạp chí, số 38, ngày 5/2/1914 của T.S.P.L.C.

Trong vụ mùa năm 1913 bắt đầu thi-hành cách thức làm cho tốt lúa đã đề vào chương-trình các công việc của sở Canh-nông và Thương-cục ở Bắc-kỳ. Từ tháng novembre 1913 các quan Giám-đốc canh-nông các tỉnh đã chọn thóc giống để gieo. Những thóc ấy đem về rồi lấy máy Certani lọc ra từng hạng rồi lại gửi cho các làng để gieo Thóc mà các quan Giám-đốc canh-nông lấy về để lọc thì có hai-mươi-mốt thứ, là những thứ hay giồng nhất. Tính số thóc đã lọc ra thì được 1.099 kilos, gửi đi cho cả thảy chin tỉnh.

Khi nước lụt năm 1913 nhiều ruộng lúa trôi đi mất, song lại cấy lại được cả. Còn những ruộng không ngập thì các quan Giám-đốc canh-nông đi lại xem xét luôn, và đến khi lúa chín lại lấy thóc ấy làm giống để gieo vụ sau. Trừ ra những ruộng ngập nước thì không thể xét được lúa tốt xấu thế nào, song nay ta hẵng kê ra đây những ruộng cấy bằng thóc của các quan canh-nông lọc ra mà tốt hơn mọi năm trước.

Thầy Đỗ-hữu-Luận, chánh-tổng Thụy-Nhai (Nam-định) có cấy thứ thóc gọi là lúa-đậu. Ông ấy cấy cả đằng lọc rồi và đằng chưa lọc. Lúa gặt thì đằng thóc lọc một bao được 60 kilos rơm và 92 lilos thóc. Đằng không lọc thì một bao được có: 52 kilos rơm và 86 kilos thóc. Như vậy thì đằng thóc đã lọc, hơn được 8 kilos rơm và 6 kilos thóc.

Các thầy chánh-tổng Phan-xá, Toại-an và lệ-mục Tứ-kỳ (Phủ ninh-giang) cũng cấy thử bằng thứ thóc tám-xoan đã lọc rồi thì mỗi một bao hơn ra được một thúng, và lại đem 5 kilos thóc giống nữa lên tòa canh-nông xin lọc bằng máy Certani để gieo vụ sau.

Các thầy chánh-tổng Mỹ-xá và Nặc-xá (Phủ ninh-giang) giồng thứ thóc hiên-chang đã lọc rồi để so sánh với đằng chưa lọc thì đằng lọc rồi mỗi bao lợi được một thúng rưỡi.

Ở tỉnh Hưng-yên các chủ-điền xưa nay vẫn không cần đến sự lọc thóc giống. Vì thế cho nên tên Nguyễn-văn-Năng có xin thóc hiên-chang đã lọc ở máy Certani, song đem về lại không gieo. Tên Nguyễn-văn-Thương cũng vậy, có đem thóc hiên-chang và gi-vang về mà cũng không gieo. Còn như ông Hoàng-văn-Tuân thì không những đem thóc hiên-chang về để gieo mà đến khi gặt lại chọn ra những hạt rõ tốt để làm giống vụ sau.

Về miền gần nhà nuôi tằm để thí-nghiệm ở Phú-thụy, thì nhờ có các quan sở canh-nông coi nhà tằm ấy cho nên việc cày ruộng bằng thóc lọc ra hiệu nghiệm lắm. Thóc giống thì lọc ra ngay ở nhà tằm cho các chủ điền xem. Trước thì nhiều người đến mùa gặt không chịu cho cân thóc, mãi về sau mới thuận. Nhưng thế mà ruộng nào cũng bị xâu (Cuaphalocrocie medina-lis và guénéé) ăn mất nhiều thóc lắm cho nên đáng nhẽ thóc được một trăm phần mà mất đi ba mươi phần.

Ở làng Đông-táo (tổng Yên-vinh) ông Nguyễn-hữu-Diên và Vũ-đình-Oánh cũng có xin thóc lọc về để cày. Ông Diên thì ruộng cày bằng thóc lọc mỗi bao cân được 59 kilos còn ruộng cày bằng thóc nọ thì mỗi bao được có 47 kilos mà thôi, tính ra thì một trăm phần hơn được hai lăm phần. Ông Oánh thì một đằng được 53 kilos, còn một đằng được có 41 kilos, thế là một trăm phần hơn được 28,5 phần.

Ông Lưu-chi-Hoài cũng người làng Đông-táo có đem thóc giống để lọc thì đến khi gặt thì đằng ruộng cày bằng thóc lọc rồi mỗi bao cân được 46 kilos 800, cân bằng ruộng cày bằng thóc nọ thì chỉ cân được 35 kilos 100, tính ra thì 100 phần lúa kém nhau những 33 phần.

Ông Nguyễn-hữu-Thiện cấy bằng thóc gié-đậu lọc rồi, mỗi bao đậu được 56 kilos, còn đằng thóc nọ thì được có 48 kilos, thế là 100 phần hơn kém nhau 16,6 phần.

Ông Nguyễn-hữu-Nhạ, người làng Đông-táo cấy bằng thóc nếp-trục lọc rồi. Mỗi bao cân được 72 kilos, đằng thóc không lọc thì cân được có 63 kilos, một trăm phần hơn kém nhau 14,3 phần.

Ở làng Da-học thì những chủ điền không nhiều nhời dặn cho nên tiêu chí cấy bằng thóc lọc rồi chứ không cấy bằng thóc chưa lọc để đến khi gặt đem hai thứ so sánh với nhau . Chỉ biết rằng ông Phạm-văn-Trương đem cân thóc thì mỗi bao được 51 kilos, là thứ thóc tám-xoan, của ông Phạm-lập thì cân được 64 kilos 400 ; của ông Đỗ-thanh-luân cân được 67 kilos 200 ; ông Phạm-huy-Chuân cấy thứ thóc nếp rang-ngua thì cân được 80 kilos, ông Đỗ-văn-Tuân ở làng Thiết-trụ cấy thóc nếp trạc thì mỗi bao đem cân được 84 kilos 500. Ông Lý-khanh là người làng Bang-nga cấy bằng thứ thóc ấy nhưng mỗi bao cân được có 77 kilos. Ông Nguyễn-văn-Xuân ở phủ Khoái-châu có cấy thóc gié-đậu, ông ấy cấy cả đằng lọc rồi và đằng chưa lọc, được có 50 kilos, một trăm phần hơn kém nhau những hai mươi phần.

Ở miền Pa-kha (Lao-kay) xưa nay có cấy được một thứ lúa cao và tốt lắm mà ở Trung-châu ít khi cấy được tốt như vậy, thường gọi là thóc Khao-cham-na. Các quan canh-nông cũng đem thóc ấy lọc ra và đem gieo để thí-nghiệm thì thấy rằng hạt lúa, bong lúa, cây lúa vừa tốt vừa đẹp hơn trước nhiều lắm. Cân lúa ở ruộng cấy bằng thóc giống đã lọc rồi thì mỗi bao được 122 kilos 400, còn đằng không lọc thì được 108 kilos, một trăm phần hơn kém nhau 12 phần. Sở canh-nông lại lọc thóc giống một lần nữa thì lần này một trăm phần chỉ bỏ đi có 17 phần, mà trước thì mất những 40 phần.

Tại Hà-nội gần nhà đâu-sáo cũ, sở canh-nông cấy thứ thóc Khao-cham-na ở ba miếng đất, một miếng 66 thước vuông, miếng thứ hai 112 thước vuông, xem ra thì càng cấy muộn bao nhiêu thì khi gặt ít thóc bấy nhiêu, gặt lần trước tiên ngày 27 octobre thì mỗi bao cân được 120 kilos, gặt lần thứ 2 ngày 1 novembre được 93 kilos 200, còn gặt lần thứ ba 8 novembre chỉ được có 14 kilos 400 mà thôi.

Những lúa cấy ở gần nhà Đâu-sáo cũ ấy thì không chịu được mưa to, mà phải lấy que để đỡ cho khỏi rạt xuống đất. Nói tóm lại thì tuy rằng bây giờ còn phải dùng cách tầm thường để lọc thóc giống, song cũng đã thấy hiệu nghiệm lắm rồi. Vả lại kỳ nước lên mới rồi làm chơi tỉnh Hà-đông, Hải-dương, Bắc-ninh, Nam-định, Thái-bình và Vĩnh-yên cũng thử gieo bằng thóc lọc cùng một mùa với các tỉnh khác nhưng mà đến hai năm nữa mới kinh nghiệm được. Thế mới biết rằng việc thí nghiệm cách làm cho tốt lúa nhiều khi bị ngăn trở lắm, mà muốn cho thành hiệu thì phải kiên tâm lắm mới được.

T.S.P.L.C.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *