Kỷ niệm 10 năm ra đời bộ phim tài liệu lịch sử độc lập (2007 – 2017) – LÀM PHIM ĐỂ LÀM GÌ? – Phần 1

Chỉ trong một năm, kể từ lúc bấm máy quay đến lúc có được tác phẩm, bộ phim tài liệu “Mạn đàm về Người Man di hiện đại” chính thức được trình làng.

Buổi chiếu ra mắt người thân trong gia tộc được thực hiện vào ngày 9/6/2007 tại nhà riêng ông Nguyễn Hồ, người con trai út của học giả Nguyễn Văn Vĩnh (NVV).

Thật khó để bộc bạch ra đây, những diễn biến đa dạng do tác động tâm lý, tình cảm, ý thức từ bộ phim đã ảnh hưởng như thế nào đến tất cả những ai liên quan với đề tài, không chỉ đối với hậu duệ trong gia tộc, dòng họ NVV, mà cả những người có liên quan ở các mối quan hệ khác nhau với bộ phim và con người NVV.

Hậu duệ trong gia tộc NVV, lần đầu tiên trong cuộc sống, hình ảnh, cuộc đời và sự nghiệp của người cụ, người ông, người bố thực sự trở nên rõ nét, thắp sáng niềm hãnh diện trong mỗi cá thể của gia đình, dòng họ. Hơn nữa, bộ phim còn là một chứng cứ an ủi mọi thành viên, đặc biệt là những thành viên từng chịu nhiều thiệt thòi trong quá trình lớn lên, tạo ra các luồng suy ngẫm về nhiều phương diện của mối quan hệ huyết thống, mà trước đó, không phải ai và lúc nào mọi người cũng quan tâm đến. Rõ ràng, đây là kết quả như đã dự kiến.

Song, ở mặt khác của sự kiện, đã nảy sinh những diễn biến tâm lý âm ỉ, có thể nói gọn một câu: phức tạp! Có lẽ, đây cũng là điều hiển nhiên như sự va đập giữa các châu lục sảy ra từ hàng triệu năm trước, trong lịch sử hình thành trái đất, từ đó tạo ra những núi cao, biển sâu. Ví dụ như thế, bởi lẽ người khởi xướng nhìn thấy trong sâu thẳm, gia tộc NVV ẩn chứa cực kỳ nhiều điều thú vị đến mức phải gọi là kỳ diệu, và cả những điều cay đắng cũng phải gọi là vô tận, mà dễ mấy ai nhìn thấy những nguyên nhân nằm tận dưới đáy cuộc đời.

Khi nói “phức tạp”, theo khái niệm chung, người đời thường coi đó là suy nghĩ tiêu cực, rắc rối. Trường hợp với bộ phim của gia tộc NVV, nó còn tạo ra nhiều tình huống vượt lên trên cả cái khái niệm tiêu cực. Vậy, có cần phải cắt nghĩa ra đây tất cả những cái “phức tạp” đó không?

Chúng ta sẽ cùng suy ngẫm về những nét chính của các mối quan hệ giữa người trong và ngoài cuộc qua những phát sinh mâu thuẫn về tâm lý, đã tác động ra sao vào mối quan hệ gia tộc, hệ quả của bộ phim. Âu đây cũng là bức họa về một gia đình VN mang nặng những tác động chính trị của xã hội, phản ánh những diễn biến đa chiều, có lúc chua chát, có lúc đắng cay trong lịch sử của một đất nước từng bị xâu xé bởi quá nhiều các thế lực ngoại bang suốt chiều dài của thế kỷ XX.

Đành rằng việc phơi bày trần trụi mọi điều, không hẳn đã là tốt, và người đọc, có lẽ cũng không nhất thiết muốn phải biết tất cả.

Buổi chiếu ra mắt bộ phim trong một điều kiện rất đơn giản, tại nhà ông Nguyễn Hồ (con trai út của Nguyễn Văn Vĩnh) – Ngày 7/6/2007

BỘ PHIM ĐỐI VỚI GIA TỘC.

Rất nhiều gia đình, dòng họ ở Việt Nam sau hai cuộc chiến tranh lớn trong lịch sử với Pháp và với Mỹ, đã hứng chịu vô vàn những điều khổ não, mất mát, ly tán và cả sự chia rẽ, gia tộc NVV không chỉ nằm trong số đó, và xin được phép nhân thêm lên năm lần!

Học giả NVV sống, lao động và mất đi dưới những góc nhìn của bốn chế độ chính trị trong thế kỷ XX ở VN, bao gồm: Triều đình Nhà Nguyễn, Chính phủ Thuộc địa (Thực dân Pháp), Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (Miền Bắc) và Việt Nam Cộng hòa (Miền Nam). Các con cháu, người thân ruột thịt của NVV đều sống trong cả bốn chế độ chính trị đó và đều chịu sự tác động tất yếu về mọi mặt của các chế độ xã hội đó.

Họ mang những nhận biết khác nhau, khái niệm khác nhau về bậc tiền nhân của mình, nhất là khi các thành viên lập gia đình, tạo ra nhiều sự liên đới với cộng đồng xã hội, nhìn ở cả mặt tinh thần cũng như vật chất, kéo theo nhiều cách, và mức độ nhận thức khác nhau từ thế hệ gọi NVV là ông, là cụ, phụ thuộc vào vị trí xã hội, cuộc sống tinh thần, vật chất, khuynh hướng giáo dục và đời sống tư tưởng của các chế độ chính trị mà họ tồn tại.

Việc xuất hiện bộ phim, mà khởi nguồn chỉ đơn giản là để hậu duệ trong một gia tộc biết rõ ông cha mình là ai? Đã có một quá khứ như thế nào? Xuất phát từ đâu mà lịch sử đã âm ỉ bài bác? Cụ Vĩnh bị dập vùi vì sao? Những điều đã viết trong các văn kiện của Đảng cầm quyền ở nước VNDCCH (chế độ chính trị có nhiều định kiến nhất về NVV) khi nói đến NVV có đúng là sự thật không? Những người không tán thành những kết luận thiếu cơ sở về NVV, có nhất thiết phải đấu tranh với những quan điểm sai trái, chụp mũ đã viết trong nhiều tài liệu quan trọng trong quá khứ không?

Cụ thể, để chứng minh, như cuốn sách giáo khoa dành cho sinh viên của NXB Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp phát hành năm 1988, có đầu đề “Văn học VN giao thời giai đoạn 1900 – 1930”. Ở trang số 52, họ đã viết:

Đế quốc Pháp câu kết ngày càng chặt chẽ với phong kiến và tư sản phản động bản xứ. Nhóm Bùi Quang Chiêu, Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn Văn Vĩnh, V.v…” ?

Thí dụ này chỉ là một trong hàng trăm những dẫn chứng nói về sự xuyên tạc sự nghiệp và cuộc đời NVV, tạo ra sự phiền muộn đến mức sợ sệt kéo dài với bộ phận hậu duệ lớn lên ở chế độ xã hội VNDCCH. Chưa hết, nó còn là nỗi trách cứ đến mức oán giận ngấm ngầm, đối với một vài cá thể trong đội ngũ hậu duệ của NVV, khi những cá thể đó không đạt được những tham vọng trong quá trình “vươn lên”  giành những nấc thang trên con đường danh, lợi mà họ thường núp bóng “sự nghiệp”.

Cũng chưa hết (không bao giờ hết), một giai đoạn dài, đa phần các con cháu của NVV, dù năng lực không thua kém ai, dù sẵn sàng xả thân, thậm chí dâng hiến tất cả những gì mình có (nhiều hơn rất nhiều so với những người vẫn tự nhận về những hy sinh, nếu chỉ nhìn riêng về mặt tài chính) vì những tiêu chí mà cuộc sống tư tưởng đương thời xác định là lý tưởng, nhưng đổi lại, không phải là sự ghi công của một chế độ chính trị, mà là sự ngờ vực, thậm chí ngược lại, còn bị gán cho những kết luận chết người như: Việt gian, phản động, bán nước, chịu những nỗi đau của cảnh gia đình tan nát, bị xã hội cách ly đến mức miệt thị một giai đoạn đủ dài để làm thui chột một đời người.

Buổi chiếu dành riêng cho một chi trong gia tộc Nguyễn Văn Vĩnh

Bộ phim ra đời, đã tác động mạnh đột ngột lên nhận thức và tình cảm của hậu duệ trong gia tộc NVV, bởi nội dung bộ phim khẳng định sự bất công của lịch sử trong quan điểm, cách hiểu về con người và sự nghiệp của cha ông mình. Mặt khác, bộ phim cũng khái quát được những đóng góp để đời có tính căn cốt trong lịch sử văn hóa của một dân tộc ở thế kỷ XX, những điều mà đối với dân tộc nào trên trái đất này cũng trân trọng, tự hào, và trước đó, họ (hậu duệ) chỉ hiểu nôm na và dừng lại ở suy nghĩ rằng, cụ rất giỏi….ông rất tài…. một người rất nổi tiếng!!!

Thực tế, dù bộ phim ra đời nhờ tính tự phát, nhưng đã mang lại cho những người có liêm sỉ lòng tự tôn, tự trọng và tự hào chính đáng. Đồng thời nó cũng đặt ra muôn vàn dấu hỏi đối với quá khứ, đối với sự thật lịch sử, đánh thức nhân tâm mọi đối tượng xã hội khi được tiếp cận.

Có hai bộ phận là hậu duệ trong dòng họ của NVV, đại diện cho hai khuynh hướng có tâm lý khác biệt khá rõ rệt.

Nhóm một, vào những giai đoạn lịch sử nhất định, những đối tượng ở nhóm này đã từng bị chà đạp, bị dập vùi trực tiếp, bị tước đi nhiều quyền sống, và từng phải tồn tại trong điều kiện cuộc sống lay lắt cùng với nhiều nỗi niềm cay đắng, kể cả lúc lịch sử đổi thay.

Nhóm hai, những người được gọi là “thành đạt”, cuộc sống nhiều cơ hội, được hưởng những “ân huệ” của chế độ chính trị, xã hội, nơi mà thời họ tồn tại.

Cả hai nhóm người này, đều đã nảy sinh những xung đột tâm lý theo hai hướng trái nghịch, sau khi chứng kiến nội dung của bộ phim. Song, họ đều có một điểm chung, đó là lòng hãnh diện, tự hào vì là dòng máu của NVV, cho dù việc bộc lộ lòng hãnh diện đó cũng theo các cách khác nhau.

Từ góc độ này, đã sảy ra nhiều hướng suy nghĩ khác khi nhắc đến NVV so với trước khi có bộ phim.

Cả hai khuynh hướng đều phảng phất nét tiêu cực, vừa là do sự nhận biết thiếu tính toàn diện, vừa là do suy diễn thái quá, và xuất hiện:

Một: Tính công thần, bởi lẽ rõ ràng mình là một thành viên, vậy mình cũng phải là cái gì đấy…..?! Vậy thì mình đã, và sẽ được đặt ở đâu?

Hai: Mình cũng là cái gì đấy trong dòng chảy, nhưng ngần ngại, vì nhận thấy tính lên án sự bất công của các chế độ chính trị nêu trong bộ phim, nó liên quan, đụng chạm đến môi trường đã dung dưỡng mình, liên quan đến cuộc sống danh lợi của mình trong hiện tại và cả ngày mai.

Ở những người theo khuynh hướng thứ hai này, giai đoạn đầu khi có bộ phim, họ đã đứng xa xa một chút, hoặc giữ thái độ im lặng. Họ dõi theo, xem những diễn biến tiếp theo của đề tài sẽ là gì? Liệu có tạo ra sự “ồn ào” nào không? Điều đó sẽ là lợi hay bất lợi cho sự nghiệp, cho cuộc sống của họ?

Cách hành xử này được phát hiện khi các sự kiện liên quan đến đề tài NVV được tổ chức ở những môi trường khác nhau, trong những bối cảnh khác nhau, mang những ý nghĩa khác nhau, với sự thuận – nghịch khác nhau. Thậm chí, còn có những gương mặt “đành” né những hoạt động đó, do đang trong quá trình “phấn đấu”….

Cũng có những né tránh cá nhân vì sự hiềm khích do suy diễn, nhất là giai đoạn khi chưa có gì chứng minh được định hướng của kẻ chủ trương là gì? Đặc biệt, khi suy diễn, liệu việc làm này có phục vụ cho cái danh – lợi riêng nào đó không? Tất nhiên, họ có quyền chủ quan nhận định. Chi tiết này đã trở thành cơ hội cho sự can thiệp mang dụng ý xấu, rất xấu của một vài gương mặt có danh, vị trong xã hội.

Cuộc đấu tranh với sự bất công là cuộc đấu tranh không đong đếm được, và cũng khó tiên lượng được điểm dừng ở đâu? Đặc biệt, khi con người phải đối mặt với một xã hội đã rất “thành công” trong việc tạo dựng lối sống: công lý chỉ là một thứ xa xỉ, công bằng chỉ là một sự phù phiếm.

Một bức ảnh không dễ có của hầu hết những hậu duệ trong dòng họ Nguyễn Văn Vĩnh tại khu mộ của gia tộc học giả Nguyễn Văn Vĩnh – Phượng Dực

Trải qua tròn 10 năm, những lùm xùm trong quan điểm nhận biết giữa các thành viên của gia tộc về bậc tiền nhân đáng kính, cơ bản đã trở nên ổn định, chí ít là mặt tiền của đề tài. Kết quả này gần như là sự mặc định khi dựa vào thuyết đào thải để áp dụng, chứng minh.

Rõ ràng, sự ảnh hưởng tai hại của tính đa nghi là vô cùng nghiêm trọng, mà vì đa nghi nên đã không đối thoại, và không đối thoại lại càng đa nghi, đã tạo ra cơ hội cho những kẻ xấu (trong và ngoài) ngăn cản việc phổ biến đề tài. Sự tàn phá của những tư tưởng hẹp hòi, ích kỷ, có cả sự hèn nhát, không bao giờ là nhỏ trước bất kỳ một giá trị nào của cuộc sống.

Trước thực tế đó, người chủ trương vẫn kiên nhẫn làm tiếp những điều cần phải làm, vì kẻ đó hiểu rõ hơn ai hết cái giá trị thiêng liêng bất diệt của đề tài.

Đối chọi với những mối đe dọa này, không có giải pháp nào hữu hiệu, ngoài sự trung thực, minh bạch và kiên nhẫn, mà bản chất của đề tài NVV, của tiền nhân đã có sẵn tất cả những điều đó. Kẻ chủ trương chỉ cần lấy đó làm kim chỉ nam, sớm muộn, nhất định sẽ đạt được những kết quả chân chính sáng rực, điều đó mới xứng đáng để thu phục nhân tâm.

Hết phần 1.

Phần hai: BỘ PHIM VỚI NHỮNG NGƯỜI LÀM PHIM.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *