Một lối dịch hiện đại qua một số dịch phẩm thơ La Fontaine của NVV

BBT – “… Khi còn là cậu bé đi kéo quạt thuê cho thầy trò Trường Thông ngôn tại đình làng Yên Phụ, các bài thơ ngụ ngôn La Fontaine hay các vở kịch Molière với Nguyễn Văn Vĩnh vẫn còn có cuộc tồn tại dửng dưng, vô nghĩa lý – cậu hoàn toàn không biết trên đời này có một La Fontaine, một Molière và những tác phẩm làm chấn động xã hội con người. Thế rồi cậu bé Nguyễn Văn Vĩnh kéo quạt thuê của Trường Thông ngôn đã tình cờ lọt qua cuộc thi tốt nghiệp của đàn anh và lọt cả vào con mắt trân trọng của thầy giáo, từ đó ông mới có điều kiện học tiếp để chính thức trở thành người biết tiếng Pháp. Nếu sau đó Nguyễn Văn Vĩnh cứ tiếp tục đi làm thông phán tòa sứ “sáng vác ô đi tối vác về”, “sáng rượu sâm banh tối sữa bò” như bao người khác, chắc hẳn là ta vẫn chưa có những bản dịch La Fontaine (và vô số bản dịch khác nữa). Cái quá trình chuẩn bị để xin thôi chức ông tham ông phán và dấn thân vào công việc xuất bản và dịch thuật là một tiến trình nhận thức để đi đến việc chọn lấy văn hóa làm vũ khí đấu tranh và tồn tại như lời ông đã cổ động những nhà Tây học: “bậc có Pháp học, thì tuy rằng cái ngoại tài ấy phải chuyên làm cách tren-cạnh, làm mối kiếm ăn, nhưng hễ muốn nhân việc lập thân mà lại có ích cho cả đồng bào mình, thì phàm luyện được chút tài nào của người, cũng nên dùng quốc văn mà phát đạt nó ra cho cả người đồng-bang được hưởng”.[1]

Với Nguyễn Văn Vĩnh, dịch sách là một nhiệm vụ quan trọng trên con đường làm mới nước Nam: “Nước Nam ta muốn chóng bước lên đường tiến hóa thì phải mau thu thái lấy những tư tưởng mới. Muốn cho những tư tưởng mới trong văn hóa Âu Tây truyền bá khắp trong dân gian, thì phải cần phiên dịch những sách chữ nước ngoài ra Việt Nam”[2].

Quan điểm dịch thuật của Nguyễn Văn Vĩnh không xa là mấy so với lí luận dịch hiện đại, thể hiện rõ nhất trong “Mấy lời của dịch giả” trong cuốn “Thơ ngụ ngôn La Fontaine”: “Tập dịch-văn này tôi làm ra kể đã lâu năm lắm rồi, khi còn ít tuổi, chưa làm văn vần bao giờ, mà đọc qua thơ La Fontaine cũng phải cảm hứng, chấp chảnh nên vần, tuy lắm câu văn còn lấc-cấc lắm, nhưng các bạn độc giả, cũng nhiều ông xét quá rộng cho là dụng công dịch lấy đúng. Đúng đây là đúng cái tinh thần, chứ không có nề gì những chữ “hổ” đổi làm “sư tử”, “cái gậy” đổi ra “con chó”, khiến cho những người thắc mắc được một cuộc vui, ngồi soi bói từng câu từng chữ, mà kể được ra có ba bốn chỗ dịch lầm”[3].

Chúng ta đều biết rằng, La Fontaine đã dùng truyện ngụ ngôn, chuyện về các loài vật để răn dạy và đôi khi đả kích vào những thói hư tật xấu trong xã hội Pháp thế kỉ XVII, đặc biệt là đả kích triều đình đầy những bọn bù nhìn, bịp bợp, vô tích sự… Có những yếu tố tâm lý tác động vào Nguyễn Văn Vĩnh, khiến ông chọn những bài ngụ ngôn đầy tính phê phán của La Fontaine để góp phần phê phán những thói xấu, những thói cổ hủ, lạc hậu của dân tộc ông, những thói xấu sẽ ngăn cản công cuộc khai sáng cho dân tộc đó, giải phóng nó trước khi và đồng thời với việc tháo ách thực dân, thuộc địa, phong kiến cho đồng bào.

Chúng tôi chọn ba bài ngụ ngôn La Fontaine để phân tích ý thức lựa chọn tác phẩm dịch thuật, thấy được nghệ thuật chuyển ngữ thấm nhuần lí luận hiện đại của học giả Nguyễn Văn Vĩnh, đó là: Con Ve và con Kiến, Hội đồng Chuột và Già kén kẹn hom. Ở mỗi dịch phẩm, chúng tôi cố gắng làm rõ những thao tác dịch một cách chi tiết nhất, đồng thời tìm cách cắt nghĩa chủ ý trong những sáng tạo của dịch giả…”

Trích “Một lối dịch hiện đại qua một số dịch phẩm thơ La Fontaine của NGUYỄN VĂN VĨNH”

Tác giả: NGUYỄN THỊ THU NGUYÊN

Th.s, Giảng viên khoa Việt Nam học, trường ĐH Sư Phạm Hà Nội.

Để đọc đọc tài liệu này toàn văn (14 trang), xin vui lòng liên hệ:

Ông Nguyễn Lân Bình – Địa chỉ: Số 55 – ngõ Lương Sử C – phường Văn Chương – Đống Đa – Hà Nội

Điện thoại: (844) 374 70126 – 094 748 2805

Email: nguyenlanbinh@gmail.com – binhln51@yahoo.com

Ban biên tập website tannamtu.com – nguyenvanvinh.org


[1] Nguyễn Văn Vĩnh, trong Đông Dương tạp chí, số 40/1914, trang 4.

[2] Nguyễn Thị Lệ Hà, “Nguyễn Văn Vĩnh với việc cổ vũ và truyền bá chữ Quốc ngữ đầu thế kỉ XX”, (Theo lời phát biểu của Nguyễn Văn Vĩnh tại Hội quán Trí Tri ngày 4/8/1907), Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, 5/2004.

[3] Nguyễn Văn Vĩnh, Thơ ngụ ngôn La Fontaine, nhà xuất bản Cảo thơm, 1970, trang đầu sách. Các trích dẫn bên dưới để phân tích bản dịch đều trích từ tác phẩm này.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *