Nguyễn Văn Tố đăng trên tạp chí “Tin tức – Hội Tương tác Giáo dục Đông kinh”

120427_envanvinh27.4.12_thumb.jpg

Từ phải sang trái: Nguyễn Văn Vĩnh, Nguyễn Văn Tố,

Phạm Duy Tốn, Phạm Quỳnh và Bùi Duy Thành (một doanh nhân)

Sự nghiệp Nguyễn Văn Vĩnh

Ngày 2 tháng 5 vừa rồi, khi học giới nước Nam bị cướp đi mất một Nguyễn Văn Vĩnh(1) mà họ vô cùng trọng vọng, không chỉ các đồng nghiệp và đồng liêu, bè bạn và học trò, mà có thể nói rằng tất cả những ai ở Đông Dương gắn bó hoặc quan tâm đến phong trào tư tưởng của người nước Nam đều xúc động sâu xa. Bởi vì ngay lập tức tất cả mọi người cảm thấy rằng một chút gì thuộc về cái Thiện và cái Dũng đã vừa tắt theo con người có khí chất mạnh mẽ và cao cả ấy. Vậy mà, con người được tiếc thương nhường ấy đâu có phải là một trong những kẻ sáng tạo ra những tư tưởng đã làm đổi thay nếp suy nghĩ và nếp cảm nhận của cả một thế kỷ hoặc cả một dân tộc. Điều được biểu hiện nơi con người ấy một cách tuyệt vời chỉ là một phương pháp; chưa kể là cái phương pháp ấy ông cũng chẳng nghĩ ra; nhưng, nhờ ở cả một tập hợp những phẩm chất cao quý và đa dạng, cùng lúc ông phát triển và hoàn thiện cái phương pháp kia, thì ông cũng dùng nó để không ngừng tạo ra những kết quả mới, như thể ông đã khiến cho phương pháp ấy thấm nhuần tính cách con người ông, và qua đó ông đã gửi được vào chính phương pháp ấy cả một vẻ đẹp. Đồng hóa sâu xa và áp dụng sáng tạo một phương pháp đến thế, – trong cách làm căn bản là vận động để quảng bá chữ quốc ngữ và tìm cách cho “người Pháp am hiểu tâm hồn người Nam và người Nam am hiểu tinh thần người Pháp”, – đó là công lao thực sự đặc biệt của ông, và cũng vì vậy mà bài viết này, thay vì làm công việc kiểm điểm có phê phán sự nghiệp của ông(2), thì nó chỉ có thể tìm cách mang sự nghiệp ông phơi bầy ra cho mọi người thấy mà thôi. Trong thế đa dạng đầy sức mạnh và đầy duyên dáng, cuộc đời và sự nghiệp của bạn đồng nghiệp Nguyễn Văn Vĩnh biết bao thương tiếc của chúng ta có thể được đem ra nghiên cứu dưới nhiều phương diện. Nhưng ở đây, tại hội Trí Tri nơi ông đã dạy học trong nhiều năm, và từ năm 1914 ông lại đứng đầu tờ Tân học Văn tập (phụ trương của tờ Đông Dương tạp chí, các số từ 42 đến 85, ra từ 5 tháng ba đến 31 tháng mười hai năm 1914)(3), thì ta cần nói trước hết đến ông trong vai trò nhà văn và nhà thuyết trình, dĩ nhiên là không tách hai nhân vật đó khỏi toàn bộ cuộc đời trí tuệ và đạo lý của ông, chỉ riêng một cuộc đời ấy thôi cũng đã đủ để lý giải hoàn toàn đầy đủ sự nghiệp của ông.

♣ ♣ ♣

Trong ba mươi năm, hành động nói và viết của Nguyễn Văn Vĩnh đã hầu như không ngừng vang lên với những ai tò mò muốn biết về nền văn học Pháp và về gương mặt thật của nước Pháp. Sự quảng bác và sự mềm dẻo của một trí thông minh ngoại cỡ của đồng nghiệp Nguyễn Văn Vĩnh chúng ta hẳn đã làm nên một ảnh hướng lớn tới nhiều thế hệ người học, và thông qua những bài viết cùng những dịch phẩm của ông, thì lại ảnh hưởng tới vô số đồng bào người nước Nam ta; nhưng có lẽ đóng góp còn lớn hơn nữa khiến cho ảnh hưởng này thêm tác động và thêm phong phú, đó là tính cách của chính con người ấy, đó là nhiệt tình trong tâm hồn ông và sự nhân hậu đến vô cùng của ông. Những đức độ ấy, mà nếu thiếu chúng thì một ông thầy dù giỏi giang uyên bác tới đâu cũng vẫn không kham nổi sứ mệnh, Nguyễn Văn Vĩnh lại có và sở hữu chúng ở một mức độ cao.

Để hiểu ông sao cho thật đúng, ta chỉ cần nhớ lại biết bao tình cảm thật cảm động nhất tề diễn ra ở nước Nam này ngay sau khi mọi người biết tin ông vừa qua đời. Khắp nơi nơi đâu đâu cũng cùng chung một tiếng nói ấy, cả trong những lời nói ra cũng như trong những tiếng thầm thì của hai hoặc ba nghìn người đi sau linh cữu, cũng như trong những lễ tiễn đưa người đã khuất có đông đảo công chúng tham gia do các hội đoàn ông từng gia nhập đứng ra tổ chức. Cùng với các đồng liêu của ông, những người xúc động hơn cả trong số người tham gia tang lễ là những học sinh cũ của ông trong Hội Tương tế Giáo dục; nhưng cũng có nhiều người khác không có những liên hệ chặt chẽ với Nguyễn Văn Vĩnh, những người chỉ từng tới gần ông vào một lúc nào đó bằng một tấm tình chung trong học giới, những người khi cần thì tới xin ông một lời khuyên, những người này cũng có cùng một tấm tình như của các đồng liêu. Đó là vì tất cả mọi người đều đồng tâm nhất trí nhớ lại rằng, hễ đã đến bên ông, họ đều nhận được ở Nguyễn Văn Vĩnh một sự đón tiếp nồng hậu, một sự vồn vã nơi Nguyễn Văn Vĩnh hết lòng hết mình giúp họ tiến hành công trình đã được họ khởi sự. Người ta kể lại rằng, lắm khi vì muốn giúp đỡ hết mình, ông không hài lòng với việc chỉ trả lời bằng một lời khuyên tức thời vẻ như ngẫu hứng. Ông còn ghi lại xem người tới hỏi han đang gặp khó khăn gì, và vài ba ngày sau người đó còn được ông gửi tiếp thư cho. Đôi khi lá thư ấy chứa đựng giải pháp trông đợi, một bản dịch tốt nhất lý ra có thể trình bầy bằng những ngôn từ khó hiểu và hiếm dùng, song ở đây lại được chỉ dẫn thành những lời lẽ diễn đạt các từ tiếng Pháp sang tiếng Nam dễ hiểu nhất với người nước Nam.

Cái môn khoa học thâm thúy và hiếm hoi kia đã được Nguyễn Văn Vĩnh đem dùng cho rất nhiều người, ông học được theo cách gì, học từ đâu và từ nhà trường nào vậy? Về điều này, ở Hội Tương tế Giáo dục chúng ta chỉ có một ý niệm hết sức mơ hồ. Nói chung, chúng ta biết qua qua về ông, rằng đó là cựu học sinh trường Thông ngôn; nhưng chứng ta không biết những giáo viên nào đã góp phần hữu hiệu hơn cả trong việc làm phát triển trí não con người ấy. Chỉ có điều chắc chắn, ấy là kể từ năm 1905, sau khi đã rũ được mọi công việc nhà nước và có phần nào cũng rũ bỏ được những âu lo chính trị, Nguyễn Văn Vĩnh chỉ còn sống cho đồng bào, cho những bè bạn được ông rất khéo chọn, và cho công việc học hành của chính ông. Ông đã lao vào những điều đó ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường, và ông đã không khi nào rời bỏ ngay cả khi trong cuộc đời con người của công chúng ông đã phải trải qua những đấu tranh gay go nhất. Có được chút thời gian nào ông có thể tranh thủ cướp đi của họ, thì ông ra ngồi tại các thư viện ở Hà Nội, và cái “Thư viện bình dân” ở đại lộ Francis Garnier [của hội “Khai Trí Tiến Đức” nằm trên con lộ chạy quanh hồ Hoàn Kiếm] thì chưa từng thấy một bạn đọc nào lại chăm chỉ hơn. Nhưng bạn đồng nghiệp Nguyễn Văn Vĩnh của chúng ta không hài lòng với những cuộc nghiên cứu âm thầm lặng lẽ: là con người hành động cũng ngang bằng con người học hỏi, ông thích những cuộc hội họp của hội Trí Tri chúng ta và các cuộc họp ở Đông Kinh Nghĩa thục, là những nơi ông có thể khuếch trương tầm hiểu biết mênh mông của mình; ông khuấy động những chốn này vì cách nói năng và những lời lẽ bao giờ cũng sẵn sàng cho tranh biện; ông hấp dẫn bằng cái duyên và ông đem lại tri thức cho những người tham gia bằng những câu chuyện ly kỳ và ý vị. Khi đó, sẽ là một sự thiếu hụt to lớn cho ông nếu không có cách nào đem văn chương Pháp tới cho các thính giả của mình. Ông liền có ý định cho họ nếm náp chút đỉnh đã, thế là ông bắt tay giới thiệu với họ, kèm theo những chú giải ngắn gọn, các bản dịch tác phẩm [nhà thơ viết ngụ ngôn] La Fontaine [(1621-1695)], [nhà viết hài kịch] Molière [(1622-1673)], [nhà viết văn xuôi] Anatole France [(1844-1924)]. Tiến hành một công trình như vậy chẳng còn ai làm được tốt hơn ông: cần phải thấu hiểu tiếng Pháp và cũng phải biết chiêm ngưỡng nồng nàn các nhà cổ điển Pháp. Nguyễn Văn Vĩnh sùng kính các đại văn hào tới đâu, chỉ cần đọc các chú giải của ông là ta đủ thấy. Đó thực sự là những bài tụng ca.


(1) Sinh ở Phượng Vũ (làng Dực, tỉnh Hà Đông) ngày 15 tháng 6 năm 1882 (tức ngày 30 tháng tư năm Nhâm Ngọ, hoặc năm Tự Đức thứ 35).

(2) Từ năm 1913, Nguyễn Văn Vĩnh cùng F. H. Schneider xuất bản Đông Dương tạp chí, và ông đã không tiếc công cho tờ báo này trong suốt sáu năm trời. Tờ Đông Dương tạp chí vẫn đang xuất bản đều đặn, thì năm 1915 ông đã lập ra luôn tờ Trung Bắc tân văn và ông đã điều hành tờ báo này gần như không ngừng trong suốt hơn hai chục năm; thế rồi, năm 1931, ông đặt nền móng cho tờ L’Annam nouveau [“Nước Nam mới” – ND thêm] cũng từ đó ông là chủ nhiệm và công bố đều đặn mỗi tuần đủ hai bài. Sau rồi, khi ra mắt các tờ La Pensée de l’Occident [“Âu Tây tư tưởng” – ND thêm] và tờ Tứ dân văn uyển, thì ông là người đầu tiên đem lại cho Ông E. Vayrac sự hợp tác quý báu. Chưa hết: từ năm 1906, Nguyễn Văn Vĩnh hợp tác với nhiều cơ quan báo chí xuất bản tại Hà Nội hoặc ở nơi khác: tờ La Tribune Indochinoise [“Diến đàn Đông Dương” – ND thêm] (1906-1907), tờ Đăng cổ tùng báo (năm 1907, với bút hiệu Tân Nam Tử), Notre Journal, organe des fonctionnaires et des employés indigènes de l’Administration française et du commerce de l’Indochine [“Tờ báo của chúng ta, cơ quan của công chức và viên chức bản xứ thuộc chính quyền Pháp và cơ quan thương mại Đông Dương” – ND thêm] (năm 1908-1909, với bút hiệu Đinh Thái Lai), các tờ Lục tỉnh tân văn, Notre Revue, publication documentaire et de traductions [“Tạp chí của chúng ta, xuất bản tư liệu và dịch phẩm” – ND thêm] (năm 1819, in từ các số 1 đến 12), vân vân… Mặc dù ông viết bằng tiếng Pháp với một vốn từ vựng và một sự hào hoa đủ để những người theo nghiệp văn chương phải phát thèm, song ông cũng chẳng coi trọng bao nhiêu đến gía trị do hình thức mang lại. Trong số các dịch phẩm của ông sang tiếng Nam, ta có: Giáo dưỡng đạo lý, trích từ các nhà đạo đức học cổ thời và tân thời châu Âu (trên Đông Dương tạp chí năm 1913, các số từ 15 trở đi), Các yếu tố triết học theo các nhà triết học cổ điển giỏi nhất của Pháp (như trên, năm 1913, các số từ 28 trở đi), PLUTARQUE, Những cuộc đời song hành của những nhân vật nổi tiếng Hy Lạp và La Mã (trong “Âu Tây tư tưởng”, 1932), FÉNELON, Télémaque phiêu lưu ký, (như trên, năm 1927), MOLIÈRE, Hài kịch (như trên, năm 1928), LA FONTAINE, Ngụ ngôn (như trên, năm 1928), LESAGE, Gil-Blas de Santillane, (như trên, năm 1929-1930), PRÉVOST, Manon Lescaut, (như trên, năm 1932), V. HUGO, Những người cùng khổ, (như trên), H, DE BALZAC, Miếng da lừa, (như trên, năm 1928), A. DUMAS, Ba chàng ngự lâm quân, (như trên, năm 1926-1927), J. SWIFT, Gulliver du ký, (như trên, năm 1928), RABELAIS, Cuộc chiến tranh Pirochole, Bầy cừu của Panurge, (như trên, năm 1933), E. VAYRAC, Mấy nhận xét về khoa học, văn hóa và những thăng trầm của các nền văn minh, (như trên, năm 1927, như trên), Hương thơm nhân loại, 1925, Tam quốc chí, Phan Kế Bính dịch từ tiếng Trung Hoa sang tiếng Việt, Nguyễn Văn Vĩnh hiệu đính và bình luận, 1909.

 

(3) Tên đầy đủ của xuất bản phẩm đầu tiên này của Hội Trí Tri là Tân học Văn tập (của các hội viên hội Trí Tri soạn và dịch ra). Trước phần học báo (Sư phạm học khoa) có đoạn Tiểu dẫn như sau [bằng tiếng Việt, ND thêm]: “Trong trang báo này, từ hôm nay giở đi, cứ mỗi tuần chủ nhật, chúng tôi có soạn một ít bài về phép giáo dục, luân lý, về cách trí, toán pháp, địa dư, sử ký và bài luận, để giúp các thầy dạy học bậc ấu học, tiểu học. Đến sau cũng có bài về trung học nữa. Nhờ nhà nước, việc tân học trong nước Nam ta mỗi ngày được mở mang thêm, cũng đã có nhiều thầy dạy học theo cách mới, nhưng mà các thầy ấy cũng còn cần phải học nhiều, mới có thể dạy học trò cho chóng tấn tới được. Mà sách quốc ngữ chưa có mấy, nên chúng tôi chắc rằng làm những bài này giúp được nhiều người; các ngài xem báo, nhờ có bài đã làm sẵn, hoặc cứ để nguyên vậy, hoặc tùy tiện đổi đi ít nhiều mà ra cho học trò, vừa nhẹ việc cho mình, vừa có thể biết rộng ra. – Trí Tri Hội”. Nguyễn Văn Vĩnh thực sự là người đã đem trí óc của mình ra khuấy động tờ tạp chí này. Trên tờ báo đó, ông công bố những bài viết căn bản khiến ta kinh ngạc. Như chúng ta đều biết, đó là những công trình phổ cập kiến thức giản dị, nhưng đó là những công trình khó mà có đủ lời cho ta ca ngợi, những công trình mà chỉ một học giả đầy thiên bẩm như ông mới có thể viết ra được: trên một tờ tạp chí, ta không sao hình dung nổi, sao lại có thể có những chú giải đầy đủ hơn và chặt chẽ hơn, bổ ích hơn và sáng sủa hơn.

Trích Nguyễn Văn Tố đăng trên tạp chí Tin tức – Hội Tương tác Giáo dục Đông kinh, cuốn số 16: số1 và 2, từ tháng Giêng đến tháng Sáu năm 1936. Quý vị độc giả muốn đọc toàn văn tài liệu này ( 25 trang) xin vui lòng liên hệ với ông Nguyễn Lân Bình.

Thông tin liên hệ: Ông Nguyễn Lân Bình – Địa chỉ: Số 55 – ngõ Lương Sử C – phường Văn Chương – Đống Đa – Hà Nội

Điện thoại: (844) 374 70126 – 094 748 2805

Email: nguyenlanbinh@gmail.com – binhln51@yahoo.com

Ban biên tập webste: tannamtu.com – nguyenvanvinh.org

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *