Cái đầu tiên thứ 5: với Nguyễn Du

 

NGUYỄN VĂN VĨNH với NGUYỄN DU

 

Phần Một.

HÀ TĨNH VỚI NGUYỄN VĂN VĨNH

Rất, rất nhiều lần vào đầu những năm 90 của thế kỷ XX, với những chuyến đi qua khu vực phía Nam của sông Bến Thuỷ (Sông Lam), tôi đã được nghe nói, rằng đây là quê hương của Đại Thi hào Nguyễn Du. Tôi tự vấn, vì sao quê hương của một người nổi tiếng trong lịch sử văn hoá Việt Nam như Nguyễn Du mà trên trục đường chính, quốc lộ số 1 không hề thấy một chỉ dẫn nào cho địa danh là quê hương của danh nhân này?!

Năm 2004, trong một chuyến đi trở lại miền Trung, tôi quyết tâm tìm đến Tiên Điền thuộc huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh sau khi tôi đã nhận thức rõ, rằng đây là quê hương của thi hào Nguyễn Du.

Đoạn đường từ đường quốc lộ đến khu di tích Nguyễn Du chưa đến 10 km. Đặt chân đến nơi, tôi thực lòng thấy mãn nguyện vì đã tưởng tượng từ lâu, giờ mình tận mắt được quan sát toàn bộ khu di tích. Khuôn viên của di tích có phong cách na ná như Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội.

cong

Cổng vào khu thờ tự của Khu di tích

Chúng tôi mua vé, có hướng dẫn viên của khu di tích dẫn dắt. Chỉ khoảng một tiếng rưỡi đồng hồ, chúng tôi đã hoàn thành việc tham quan. Phần cuối, tôi vào nhà bảo tàng. Tôi ngạc nhiên khi tiếp cận với góc trưng bày giới thiệu Truyện Kiều đã được dịch ra các ngoại ngữ khác nhau. Tôi thấy phần giới thiệu này hơi đơn giản, nếu không định nói là nghèo nàn. Tôi phân vân và cảm giác phần giới thiệu này có vẻ như “ví dụ” quá…Tôi được hiểu, việc HỘI ĐỒNG HOÀ BÌNH THẾ GIỚI công nhận Nguyễn Du là Danh nhân Văn hoá Thế giới thì điều kiện đầu tiên để họ nghiên cứu, để hiểu toàn bộ nội dung tác phẩm vĩ đại nhất của Nguyễn Du là Truyện Kiều, phải là những bản dịch qua một thứ ngoại ngữ nào chứ? Và những bản dịch đó là của ai? Bằng ngôn ngữ nào? Dịch trong giai đoạn nào của lịch sử…?

Tôi phát hiện thấy tấm biển báo: Ban Giám đốc.

Văn phòng của Ban Giám đốc khu di tích nằm phía sau của khu nhà trưng bày của bảo tàng. Tôi quyết định vào, tìm và xin gặp ai đó trong bộ máy quản lý, với mục đích nếu gặp được người có thái độ cởi mở…tôi sẽ xin trao đổi những suy nghĩ của mình về nội dung mà tôi quan tâm. Nếu không đạt được ý định đó, tôi coi như một màn chào hỏi xã giao.Tôi tin những gì mình sẽ có thể nói về việc dịch Truyện Kiều sẽ là điều thú vị cho cả đôi bên.

Tôi hỏi thăm một cô nhân viên về Ban Giám đốc của Bảo tàng, với thái độ ân cần, cô chỉ cho tôi gặp một người đàn ông vừa từ phòng làm việc bước ra. Anh chủ động bắt tay và tự giới thiệu là Phó Giám đốc của Bảo tàng. Anh là Nguyễn Xuân Bách. Anh mời tôi vào phòng khách. Trong lúc anh pha trà, tôi hỏi thẳng anh việc vì sao suốt bao nhiêu năm tôi từng đi qua khu vực đường quốc lộ đoạn Nam Bến Thuỷ, nơi lẽ ra phải có chỉ dẫn cho người dân biết, rằng đây là quê hương của Đại Thi hào Nguyễn Du, nhưng tuyệt nhiên không thấy có hướng dẫn nào? Thi hào Nguyễn Du được Hội đồng Hoà bình Thế giới công nhận là Danh nhân Văn hoá Thế giới từ giữa những năm 60, vậy nhưng mãi gần đây mới thấy có biển chỉ dẫn ngoài đường quốc lộ số 1, hướng đi khu di tích Nguyễn Du. Anh Bách mời tôi uống trà và trả lời một cách dè dặt, rằng chuyện này “tế nhị” lắm… Tôi đã cảm nhận được ngay vì sao anh lại dùng từ tế nhị trong trường hợp này. Anh Bách nói chuyện như tâm sự về giai đoạn từ khi có quyết định của Quốc tế công nhận Nguyễn Du là Danh nhân Văn hoá Thế giới, phải rất lâu sau, những gì liên quan đến sự nghiệp và cuộc đời cũng như gia tộc của Đại thi hào Nguyễn Du mới được các cơ quan có trách nhiệm để tâm đầu tư, chăm sóc và tôn tạo.

Tôi mạnh dạn hướng câu chuyện thẳng vào điều mình quan tâm sau khi nhìn nhận rằng anh Nguyễn Xuân Bách là con người chân thành, cởi mở và thể hiện là người có chuyên môn chứ không chỉ là một cán bộ quản lý hành chính đơn thuần. Tôi nêu ý kiến và đặt câu hỏi:

Theo anh, làm sao để Thế giới biết đến Nguyễn Du?Biết đến Truyện Kiều? Những ai đã là người đưa Nguyễn Du “xuất cảnh” sang Châu Âu?

Anh Bách không hiểu ý tôi… Anh nói:

Nguyễn Du đi Tây bao giờ…?

Tôi gặng hỏi với thái độ tếu táo:

Vậy cụ Nguyễn Du không đến Châu Âu, làm sao Thế giới biết cụ và các tác phẩm của cụ để nghiên cứu, để đánh giá rồi để bình chọn ?

Đến lúc này, anh Bách hiểu ra sự đùa cợt của tôi. Anh nói:

Tất nhiên là phải nhờ các bản dịch Truyện Kiều ra ngoại ngữ, mà đặc biệt đầu tiên phải là tiếng Pháp.

Thấy câu chuyện đã có chiều ăn nhập, tôi hỏi tiếp:

Vậy theo anh, bản dịch Truyện Kiều của ai trước đây ra tiếng Pháp là thành công nhất, được phổ biến nhất ?

Anh Bách trả lời:

Ông Nguyễn Khắc Viện (1913-1997) !

Tôi lại hỏi:

Nếu tôi chứng minh với anh, rằng ông Nguyễn Khắc Viện đã khiêm tốn xác nhận sau khi dịch lại Truyện Kiều rằng…

Anh Bách cướp lời tôi:

À không, không…Thế thì là Hoàng Xuân Hãn!

Tôi tỏ thái đọ chưa đồng tình… Anh Bách cũng tự thấy rằng có điều gì đó chưa đích xác. Anh đăm chiêu và vẫn cố đưa ra một vài giả thuyết nữa. Hinh như anh cũng thấy nghi ngờ chính những trí nhớ của bản thân trong lĩnh vực này. Anh nói tiếp:

Đúng…có một người nữa, dịch tiếng Pháp nổi tiếng lắm…ai nhỉ…?!

Tôi thấy không nên kéo dài sự “thách đố” nhau nữa, như thế sẽ là thiếu lịch sự, và tôi nói:

Anh có biết ai đã dịch “Những người khốn khổ” không? Người mà lúc đầu dịch là “Những kẻ khốn nạn” ấy?

Anh Bách hét to:

Đúng, đúng…Nguyễn Văn Vĩnh, đúng không? Ừ đúng rồi, phải là Nguyễn Văn Vĩnh!

Hai người chúng tôi thực sự tỏ ra tâm đầu ý hợp. Không khí đã trở nên thân mật và nồng nhiệt.

unnamed

Sảnh chính của Nhà bảo tàng

Anh Bách tâm sự:

Tôi đã được tiếp chuyện cụ Nguyễn Khắc Viện khi được nhận công tác ở Bảo tàng này. Tôi đi bộ đội về, ôn thi đại học, đỗ vào Tổng hợp Văn. Khi ra trường, vì là thương binh (Anh Bách bị mất một tay), mặc dù quê tôi bên Nghệ An, nhưng vì có khu di tích này, nên tôi được điều về đây. Do làm việc ở đây, nên tôi cũng phải tầm sư học đạo, trau dồi kiến thức, đặc biệt những gì liên quan đến Nguyễn Du nên tôi mới có dịp được tiếp xúc với cụ Nguyễn khắc Viện lần ra Hà Nội.

Ôi thôi chết, Tôi nhớ rồi, khi nói về Truyện Kiều dịch, cụ Viện còn bảo tôi:“Mình dịch Kiều nhưng cũng phải tham khảo bản dịch của cụ Vĩnh. Cụ Vĩnh giỏi lắm!”. Ông Viện còn cho tôi xem và đọc một cuốn sách của cụ Hoàng Xuân Hãn, viết theo dạng hồi ký. Trong cuốn sách đó, cụ Hãn còn viết: “Cuốn Truyện Kiều do Nguyễn Văn Vĩnh dịch, với tôi, đó là cuốn sách gối đầu giường!”. Tôi thấy cụ Hãn còn phải viết như vậy kia mà. Đúng rồi, dịch Kiều ra tiếng Pháp, phải là cụ Vĩnh.

Tôi nhớ, tôi nhớ… tôi sẽ cho anh xem cả một cuốn Kiều của một người từ ngoài Bắc đã đến tận đây để biếu. Chuyện cảm động lắm anh ạ! Người đó nhiều tuổi rồi, ông ấy nói: “Cả tuổi trẻ của tôi, tôi đã tìm kiếm, giữ gìn và nâng niu nó. Cũng không ít tiền đâu anh ạ. Lúc trẻ, có được mấy hào bạc, toàn để dành mua báo, đặc biệt là các số báo có bản dịch Truyện Kiều của cụ Vĩnh. Giờ đã già, nếu có ra đi khỏi cõi đời này, không biết trao lại cho ai? Thôi bây giờ có Bảo tàng, tôi tặng lại để mọi người cùng biết. Tôi sẽ tặng hết những gì liên quan đến Truyện Kiều, chết cũng có mang theo được đâu, mà có mang theo cũng có đọc được nữa đâu… ”.

Đó không phải là cuốn sách, nhưng được đóng lại thành sách vì người đó đã cắt từ báo ra. Tôi nhớ là người đó còn kể rằng đã phải mua tất cả các số báo có in bản dịch Truyện Kiều của cụ Vĩnh, không thiếu số nào. Ôi, lần sau anh vào đây, tôi sẽ mang đến cho anh xem, nhiều thể loại lắm. À mà sao anh quan tâm đến chuyện này thế nhỉ?

Đến lượt tôi thấy phải bộc bạch cho rõ với anh, tôi nói ngắn gọn:

– Thưa anh, tôi là cháu nội của cụ Vĩnh!

………………

À,ra là vậy ?!

Anh Bách thảng thốt như bắt được một vật lạ. Anh sôi nổi, cười to và náo nức chia sẻ:

– Thế thì tiếc thật, hôm nay anh Giám đốc đi họp vắng, có lẽ tôi sẽ phải báo cáo ngay với cấp trên, chuyện này là của Sở Văn hoá Tỉnh. Nếu được, sau này chúng ta cùng hợp tác nhé! Chúng ta nên xây dựng một góc riêng chuyên đề về dịch giả Nguyễn Văn Vĩnh. Nói gì đi chăng nữa, việc cụ Vĩnh dịch thành công trọn bộ Truyện Kiều ra tiếng Pháp, theo tôi có những ý nghĩa rất lớn, mà hình như cụ Vĩnh dịch mấy lần cơ đấy, trong nhiều năm lắm. Tôi nghĩ:

Thứ nhất: Cụ Vĩnh phải yêu quý cụ Nguyễn Du lắm, phải hiểu cụ Nguyễn Du lắm, phải thấm cái hồn của cụ Nguyễn Du lắm…!

Thứ nhì: Cụ Vĩnh phải rất giỏi cả Hán văn và chữ Nôm, tất nhiên là cả Pháp văn nữa, cụ mới thấm thía đến chân tơ kẽ tóc của những ngôn từ trong truyện để mà chuyển tải chứ. Dịch đâu phải là viết một từ tiếng nước này và sánh sang một từ có nghĩa như thế bằng tiếng nước khác. Ừ…Sao cụ Vĩnh giỏi thế nhỉ ?!

– Mình mà xây dựng được một hạng mục như vậy về cụ Vĩnh ở đây cũng là hợp lẽ vì cụ Vĩnh như là người nối dài giá trị của cụ Nguyễn Du vậy. Nếu có kết quả, tôi mời anh quay vào đây nhé, anh có lại vào được không?

Tôi nghe anh Bách tâm tình mà lòng dạ cứ như được tưới chất kích thích. Tôi mạnh dạn đề nghị Bảo tàng nên bổ xung và chi tiết hơn trong góc giới thiệu quá trình dịch Truyện Kiều của các bậc tiền nhân, không phải chỉ có Nguyễn Văn Vĩnh đâu. Việc nhiều tác gia nhắm vào việc dịch Truyện Kiều trong quá khứ, thể hiện cái tính tuyệt tác của một tác phẩm văn học, thể hiện cái hồn của một dân tộc. Tác phẩm có nội dung hay đã đành, nhưng người dịch mà dịch giỏi, nó làm lay động được tâm hồn cả của những dân tộc ở các quốc gia khác, giúp họ hiểu cái ẩn chứa bên trong của nền văn hóa của một dân tộc đã sinh ra những tác giả xuất chúng như Nguyễn Du.

Tác phẩm hay nó mang linh hồn của tác giả, linh hồn nó là cái lõi, cái tinh tuý tạo nên tính nhân văn của con người rồi nó được người ta gọi là tính nhân bản. Cũng từ đó, con người sống mới có đức tin và là đức tin của đạo thánh hiền. Sống với đạo thánh hiền, con người bớt hung hăng hơn, bớt xung khắc hơn. Có được cái này, một dân tộc mới có lòng liêm sỉ, lòng hãnh diện và tự hào chính đáng, mới có được khả năng để xây dựng một đất nước tiến bộ và phát triển. Điều này nhiều người đều đồng ý.

Câu chuyện giữa hai chúng tôi ngày càng tỏ ra thân mật, nhưng cũng đến lúc phải xin phép chia tay với anh Bách vì những người cùng đi đều đã lên xe cả rồi. Chặng đường về Hà Nội còn xa lắm… Tôi chia tay với anh Nguyễn Xuân Bách và hẹn nhất định sẽ gặp lại vào một ngày không xa.

thap huong

Nhóm làm phim đặt lễ và thắp hương tại bàn thờ chính của dòng tộc Nguyễn Du trong Khu Di tích ở Tiên Điền

Thật là bõ công với một chuyến hành hương! Tôi nói như vậy với các bạn cùng đi đã ngồi sẵn sàng trên xe. Xe chuyển bánh mà lòng dạ tôi cũng chuyển động theo.

Hết phần Một.

Xin xem tiếp Phần 2Phần 3

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *